Yaz Dediler

Yazar: Peyami Safa

Hep tarih kitaplarından okuduÄŸum Tanzimat Dönemi’ne bir de romanlar vasıtasyıla farklı bir açıdan bakmak istedim. Fatih-Harbiye bu okuma listesinde 1. sırayı almıştı. DoÄŸu ve batının arasında ezilen Osmanlıları anlamanın yolu bu kitaplardan geçiyor bana kalırsa.
Kitap Neriman adındaki hanım kızın etrafında ÅŸekilleniyor. Fatihli bir genç kız olan Neriman, BeyoÄŸlu’yu keÅŸfedince kafası bir hayli karışıyor.

Galatasaray’dan tünele doğru yürüdüler. Neriman Beyoğlu’na çıktığı vakit, halis Türk mahallelerinde oturanların çoğu gibi, kendini büyük bir seyahat yapmış sanırdı. Gene Fatih uzakta kaldı. Tramvayla bir saat bile sürmeyen bu mesafe, Neriman’a Afgan yolu kadar uzun görünürdü ve Kabil ile New York arasındaki farkların çoğuna İstanbul’un iki semti arasında kolayca tesadüf edilir.

GirmiÅŸ olduÄŸu bu yeni dünyanın büyüsüne kapılan Neriman kısa süre sonra çocukluk arkadaşı ve müstakbel eÅŸinden soÄŸuyor ve alafranga bir beyefendiye ilgi duymaya baÅŸlıyor. BeyoÄŸlu’dan her dönüşünde, içinde bulunduÄŸu kültüre dair eleÅŸtirel fikirlerini de beraberinde taşıyor. Åžark’ı miskin, tembel, lapacı bir kediye; garbı ise çalışkan, uyanık, uyurken bile uyanık bir köpeÄŸe benzetiyor. Babasıyla girdiÄŸi tartışmalarda bu fikirlerini çekinmeden beyan ediyor. Baba Faiz Bey ise kızının bu gel-gitlerini ÅŸarklı vakarıyla karşılıyor.

“Kimi adam vardırki sabahtan akÅŸama kadar oturur ve düşünür. Onun bir hazine-i efkârı vardır, yani fikir cihetinden zengindir; kimi adam vardır ki sabahtan akÅŸama kadar ayak üstü çalışır, meselâ bir rençper, fakat yaptığı iÅŸ dört tuÄŸlayı üstüste koymaktan ibarettir.”

Evvelki insan tembel görünür velâkin çalışkandır, diğer insan çalışkan görünür velâkin yaptığı iş sudandır. Zira birisi maneviyat ile, zihin gayretiyle yapılan iştir; öbürü vücut ile, bedenle yapılan iştir. Maneviyat daima daha âlidir, vücut sefildir. Yapılan işlerin farkı da bundandır.
Sonunda elbette kızımız Neriman içine düştüğü derin yanılgıyı fark ediyor. Garbın maddeye ÅŸarkın ise manaya yüklediÄŸi anlamın keÅŸfine varıyor. Alafranga beyefendisi Macit’ten vazgeçip bizden biri olan Åžinasi’ye varıyor.

Doyurucu bir tahlil için: http://yayinlar.yesevi.edu.tr/files/article/423.pdf